Alimenty

o alimentach zaliczce alimentacyjnej i świadczeniach rodzinnych Poradnik prawny dla kobiet stan prawny na dzień 1 września 2006 r. (fragmenty na podstawie poradnika Centrum praw Kobiet) Mity i fakty MIT: Skoro to kobieta chciała rozwodu, powinna sama sobie radzić z dziećmi! FAKT: Rozwód nie zwalnia rodziców z obowiązku wychowywania i utrzymywania dzieci. Twój były m ąŜ ma obowiązek łożenia na dzieci i uczestniczenia w ich wychowywaniu. MIT: Dzieci mieszkają z matką, więc ona powinna je utrzymywać. FAKT: To, że dzieci nie mieszkają z ojcem pod jednym dachem, nie oznacza, Ŝe obowiązki ojca wobec dzieci wygasły. MIT: Jeśli ojciec dziecka nie chce łożyć na jego utrzymanie, to nic go do tego nie zmusi. FAKT: Istnieją środki prawne pozwalające na wyegzekwowanie alimentów od osób, które uchylają się od obowiązku łożenia na osoby bliskie. MIT: Chodzenie do sądu to tylko strata czasu! FAKT: W obiegowej opinii odpowiedzialność za wychowanie potomstwa ponosi kobieta. Jeśli czujesz, Ŝe w trakcie rozprawy sędzia przychyla się do tej opinii, nie poddawaj się! Prawo zobowiązuje oboje rodziców do zaspokajania potrzeb dzieci. Jeśli wyrok sądu pierwszej instancji uznajesz za krzywdzący dla dzieci, możesz odwołać się do instancji wyższej. MIT: Jeśli ojciec dziecka jest niezamożny, alimentów płaci ć nie musi. FAKT: Rodzice zobowiązani są łożyć na dzieci nawet wtedy, gdy ich dochody są niewielkie, a dodatkowe ich uszczuplenie stanowiłoby dla nich duŜy cięŜar. MIT: Proszenie o alimenty jest poniżające! FAKT: Źle pojęta ambicja nie pomoże ci w zapewnieniu dzieciom właściwego poziomu Ŝycia. Występujesz o alimenty lub o ich podwyższenie w interesie dzieci. MIT: Ojciec dziecka nie płaci na jego utrzymanie, twierdząc, Ŝe ma teraz następne dziecko z inną partnerką, i o nie przede wszystkim musi się zatroszczyć. FAKT: Fakt posiadania dzieci z innego związku nie zwalnia z obowiązków wobec dzieci ze zwi ązków poprzednich. MIT: Ojciec dziecka nie chce płacić alimentów, poniewa Ŝ jest z dzieckiem skonfliktowany i nie podoba mu się jego zachowanie. FAKT: Rodzice nie mogą uchylić się od swoich obowiązków względem niesamodzielnego finansowo dziecka, choćby dziecko zachowywało się nagannie. 1. CZYM SĄ ALIMENTY? Słowo ,,alimenty’’ wywodzi si ę od łacińskiego alimentum, co znaczy pokarm. Współcze- śnie pojęcie to oznacza przede wszystkim świadczenia o charakterze pienięŜnym (zazwyczaj ustalone prze sąd), przysługujące osobie nie mogącej się samodzielnie utrzymać lub znajdującej się w trudnej sytuacji materialnej od osoby z nią spokrewnionej lub jej od małżonka. Alimenty zaświadczeniem okresowym, co oznacza, Ŝe są one wypłacane co pewien czas, z reguły miesięcznie. Prawo dokładnie określa, kto jest uprawiony do alimentów i kto jest zobowiązany do ich uiszczania (patrz rozdział 2: Komu i od kogo należą się alimenty?). Obowiązek alimentacyjny polega na dostarczaniu uprawnionemu środków utrzyma- nia, a w miarę potrzeby takŜe środków wychowania (art. 128 k.r.o.). Przez dostarczanie środków utrzymania rozumie si ę zapewnienie uprawnionemu (np. dziecku) mieszkania, ogrze- wania, oświetlenia, wyŜywienia, odzieŜy, opieki lekarskiej, ochronę jego osoby i majątku itd. Przez środki wychowania rozumie się środki niezbędne do prawidłowego rozwoju fizycznego i duchowego osoby uprawnionej, a więc w przypadku dziecka - środki umożliwiające zapewnienie mu odpowiedniej pielęgnacji i pieczy, zapewnienie mu odpowiedniego wykształcenia oraz rozwinięcie jego zainteresowań i uzdolnień. Przepisy o obowiązku alimentacyjnym nie określają, w jaki sposób należy dostarczać wymienione środki utrzymania i wychowania. W typowej sytuacji, gdy osobę uprawnioną i zobowiązaną łączą nie tylko więzy prawne, ale i uczuciowe (np. gdy ty, twój m ąŜ i wasze dzieci mieszkacie razem i tworzycie zgodną rodzinę), środki te dostarczane są w naturze. Oznacza to, Ŝe rodzice dokładają osobistych starań w celu zapewnienia emocjonalnego i intelektualnego rozwoju dziecka oraz dobrowolnie troszczą się o jego potrzeby materialne, kupując mu jedzenie, ubrania, lekarstwa itp. Natomiast w sytuacji, gdy stosunki między osobą uprawnioną i zobowiązaną uniemożliwiają dostarczanie środków alimentacyjnych w naturze, świadczenia te przybierają postać pieniężną - osoba zobowiązana regularnie wypłaca osobie uprawnionej określoną kwotę pieniędzy. Wysokość należnych świadczeń alimentacyjnych ustala się, biorąc pod uwagę łącznie dwa następujące czynniki (art. 135 k.r.o): •uzasadnione potrzeby osoby uprawnionej (np. dziecka); •zarobkowe i majątkowe możliwości zobowiązanego (np. rodzica). Usprawiedliwione potrzeby nie oznaczają potrzeb elementarnych! Chodzi tu o zapewnie- nie osobie uprawnionej odpowiednich, a nie jedynie minimalnych warunków bytowania. Dziecko musi mieć zagwarantowane godziwe warunki mieszkaniowe, wyŜywienie zapewniające jego prawidłowy rozwój, odzie Ŝ stosowną do wieku, odpowiednią opiekę lekarską oraz warunki do uczenia się. Wyjście poza wymienione wyŜej potrzeby zależy od osobistych cech dziecka (np. gdy ma ono wybitny talent, powinno mieć możliwość jego rozwijania), zamożności zobowiąza- nego i przyjętego przez niego modelu konsumpcji. Przy ocenie możliwości finansowych osoby zobowiązanej brane są pod uwagę nie tylko te środki, którymi osoba ta aktualnie dysponuje, ale i te, którymi dysponować może. Jeśli więc ojciec dziecka ma wykształcenie lub umiejętności, dzięki którym mógłby znaleźć dobrze płatną pracę, ale pracuje niezgodnie ze swoimi kompetencjami, wykonując inny, mniej dochody zawód, albo nie pracuje w ogóle, sąd weźmie pod uwagę kwotę zarobków, któr ą mógłby on uzyskiwa ć, gdyby podjął pracę zgodnie ze swoim umiejętnościami. UWAGA! W czasie rozprawy o alimenty od ojca sąd będzie rozpatrywał takŜe twoje moŜliwości zarobkowe! MoŜe się zatem zdarzyć, iŜ uzna on, Ŝe ty sama, ze względu na swoje kompetencje zawodowe, mogłabyś mieć większy, niŜ dotychczas wkład finansowy w wychowanie dziecka. Nie oznacza to jednak, Ŝe w takiej sytuacji sąd automatycznie zasądzi od ojca dziecka niŜsze alimenty! Często przecieŜ jest tak, Ŝe z racji sprawowania bezpośredniej opieki nad dziećmi, twój czas i dyspozycyjność zawodowa, a tym samym możliwość zarabiania większych pieniędzy, są istotnie ograniczone. Fakt, Ŝe dzieci mieszkają z tobą, obarcza cię licznymi obowiązkami, których nie ma ojciec. Mo Ŝesz zatem - i powinnaś - w sądzie powołać się na ten argument, zwłaszcza Ŝe prawo dopuszcza możliwość realizowania obowiązku alimentacyjnego nie tylko w postaci pienięŜnej, ale takŜe poprzez podjęcie osobistych starań o utrzymanie i wychowanie potomstwa. Osobiste starania o utrzymanie dziecka to np. pielęgnacja dziecka, dbanie o utrzyma- nie w należytym stanie jego odzieŜy, przygotowywanie posiłków itp. Osobiste starania o wycho- wanie dziecka - to np. organizowanie czasu pracy i odpoczynku dziecka, pomoc w nauce itp. Matka, pod której bezpośrednią opieką pozostają dzieci, może wykonywać swój obowiązek alimentacyjny w całości lub w części przez osobiste starania - starania te, poza wartością mate- rialną, mają dla dziecka niewymierną wartość moralną i uczuciową. Obowiązek alimentacyjny strony mogą ustalić między sobą samodzielnie, w drodze umowy. Jeśli zaś nie ma między nimi zgody, obowiązek alimentacyjny może ustalić sąd w toku procesu o alimenty. Ponadto sąd zawsze orzeka o alimentach, gdy wydaje wyrok rozwodowy - ustala on wtedy obowiązek alimentacyjny kaŜdego z rodziców w stosunku do ich wspólnych małoletnich dzieci (sąd ustali więc, w jakiej części ty, a w jakiej twój m ąŜ zobowiązani jesteście do łożenia na wasze wspólne dzieci). UWAGA! Pamiętaj, że świadczenia alimentacyjne mają charakter okresowy, a zatem przedaw- niają się z upływem 3 lat. Wiedz jednak, Ŝe nie przedawnia się sam obowiązek alimentacyjny, a jedynie pojedyncze, miesięczne świadczenia. 2. KOMU I OD KOGO NALEżĄ SIĘ ALIMENTY? Alimenty przeważnie kojarzą się nam z rozwodem i z samotnym wychowywaniem dziecka. Jest to niewątpliwie słuszne skojarzenie, choć – co pokażą dalsze podrozdziały - obo- wiązek alimentacyjny występuje takŜe w innych sytuacjach, nie tylko przy rozwodzie. 2.1. Rodzice i dzieci Obowiązek alimentacyjny dotyczy zarówno rodziców, jak i dzieci - zależnie od sytu- acji, w jakiej się znajdują. UWAGA! Obowiązek alimentacyjny ciąży na biologicznym ojcu dziecka, o ile jego ojcostwo zostało prawnie ustalone. Polskie prawo uznaje, Ŝe ojcem dziecka jest: •w przypadku dziecka, które urodziło si ę w trakcie trwania małżeństwa albo przed upływem 300 dni od jego ustania (rozwodu) lub unieważnienia - mąŜ matki dziec- ka; •w przypadku dziecka pozamałżeńskiego: mężczyzna, który dobrowolnie uznał dziecko w sądzie opiekuńczym albo przed urzędnikiem stanu cywilnego; mężczyzna, którego ojcostwo zostało ustalone w wyniku postępowania są- dowego o stwierdzenie ojcostwa (patrz rozdział 8: Alimenty i ustalenie oj- costwa). Obowiązek alimentacyjny rodziców w stosunku do dziecka po wstaje z chwilą urodzenia się dziecka i wygasa wówczas, gdy dziecko jest w stanie samodzielnie się utrzy- mać. Nie ma w polskim prawie określonej granicy wiekowej, po której przekroczeniu dziecko automatycznie traciłoby prawo do alimentów . Uzyskanie pełnoletności nie zmienia sytuacji prawnej dziecka w zakresie alimentów, pod warunkiem, ze kontynuuje ono naukę i czas studiów rzeczywiście przeznacza na zdobywanie wiedzy i kwalifikacji zawodowych. Obowiązek alimentacyjny nie wygasa w ogóle, je Ŝeli dziecko na skutek kalectwa, czy niedorozwoju umy- słowego nie jest w stanie samodzielnie zdobywać środków utrzymania. Przed osiągnięciem przez dziecko pełnoletności obowiązek alimentacyjny może ustać wyjątkowo, gdy dziecko zdobędzie zawód lub podejmie zatrudnienie w czasie pobierania nauki, a osiągane zarobki pozwolą mu na zaspokojenie jego potrzeb. Warto pamiętać, Ŝe dziecko ma prawo do alimentów tak długo, jak dług o nie jest w stanie się utrzymać, a zatem takŜe wtedy, gdy nie znajduje się w niedostatku. Dzieci mają prawo do takiej samej stopy Ŝyciowej, jak ich rodzice, co oznacza, że rodzice powinni zapewnić im warunki materialne odpowiadające tym, w jakich sami Ŝyją. Z drugiej strony - rodzice zobowią- zani są dzielić się z dziećmi choćby najskromniejszymi dochodami i nie mogą uchylić się od obowiązku alimentacyjnego, nawet jeśli stanowiłby on dla nich nadmierny ciężar. Podobnie dzieci, gdy dorosną i usamodzielnią się, zobowiązane są wspierać finansowo swoich rodziców, zwłaszcza gdy znajduj ą się oni w niedostatku. 2.2. Alimenty w przypadku przysposobienia Obowiązek alimentacyjny istnieje nie tylko pomiędzy rodzicami i ich naturalnymi (biologicznymi) dziećmi, ale takŜe między rodzicami a dzieci adoptowanymi (przysposobiony- mi). Kształtuje się on ró Ŝnie, w zależności od tego, czy adopcja miała charakter pełny czy niepełny. W przypadku adopcji pełnej - między przysposabiającym (np. tobą) a przysposobio- nym (dzieckiem) powstaje prawny stosunek pokrewieństwa, co oznacza, iż pozostajecie ze sobą w takim stosunku jak rodzice (matka i ojciec) i dzieci (córka lub syn), a w stosunku do krewnych przysposabiającego (w tym wypadku twoich) - przysposobiony (dziecko) nabywa takie same prawa i obowiązki, jakie ma naturalny syn czy córka. Obowiązek alimentacyjny wygląda w takiej sytuacji identycznie, jak pomiędzy rodzicami i ich naturalnymi dziećmi (patrz rozdział 2.1.: Rodzice i dzieci), wygasa on natomiast pomiędzy przysposobionym a jego naturalnymi rodzica- mi. Przy adopcji niepełnej - stosunek pokrewieństwa powstaje tylko pomiędzy przyspo- sabiającym (np. tobą) a przysposobionym (dzieckiem). Skutki adopcji nie rozciągają się na rodzinę przysposabiającego (w tym wypadku twoją), a więc twoje własne dzieci i dzieci przyspo- sobione nie są tu uważane za rodzeństwo. W takiej sytuacji obowiązek alimentacyjny względem przysposobionego obciąża w pierwszej kolejności ciebie, a dalej jego naturalnych rodziców i jego naturalne rodzeństwo. UWAGA! Pamiętaj, Ŝe w sytuacji, gdy jeden z małżonków (np. twój m ąŜ przysposobił dziecko drugiego małżonka (twoje), przysposobienie takie nie zmienia faktu, iż obowiązek alimentacyjny obciąża także ciebie i twoich krewnych. W takiej sytuacji zakres obowiązku alimentacyjnego pomiędzy twoim byłym mężem a twoim dzieckiem zależy od tego, czy twój nowy m ąŜ dokonał przysposobienia pełnego czy niepełnego. Jeśli nastąpiło przysposobienie pełne, to obowiązek alimentacyjny obciąża ciebie i twojego nowego męża, ustaje zaś w stosunku do byłego męża. W przypadku przysposobienia niepełnego między twoim dzieckiem a nowym mężem powstaje obowiązek alimentacyjny, ale jednocześnie nie wygasa on w stosunku do byłego męża, który jest zobowiązany do alimentacji w pierwszej kolejności, przed twoim nowym mężem. 2.3. Małżonkowie (A) Obowiązek alimentacji między małżonkami Obowiązek alimentacyjny istnieje pomiędzy małżonkami - zarówno wtedy, gdy są małżeństwem, jak i wówczas, gdy już nim nie są. Jak powszechnie wiadomo, małżonkowie zobowiązani są do wspólnego po życia i wspierania się w trudnych chwilach. Dotyczy to takŜe sfery finansowej. Niestety, zdarzają się sytuacje, że małżonkowie odmawiają sobie jakiejkolwiek pomocy materialnej i warunki życia każdego z nich różnią się diametralnie. W takim wypadku ten z małżonków, którego sytuacja jest gorsza, może zwróci ć się do małżonka lepiej sytuowanego o pomoc finansową w postaci alimen- tów (zwłaszcza wtedy, gdy mieszka oddzielnie albo gdy, z różnych przyczyn, nie jest w stanie sam się utrzymać - np. ze względu na trwałe inwalidztwo). Jeżeli małżonek nie chce łożyć na drugiego dobrowolnie, można założyć mu sprawę o alimenty. Sytuacja wygląda trochę inaczej, gdy chodzi o obowiązek alimentacyjny pomiędzy byłymi małżonkami. Zakres tego obowiązku uzależniony jest bowiem nie tylko od możliwości finansowych małżonka uprawnionego i zobowiązanego, ale również od tego, która strona uznana została za winą rozkładu poŜycia małżeńskiego. I tak, w przypadku, gdy wyrok rozwodowy został wydany bez orzekania o winie albo gdy oboje małżonkowie zostali uznani winnymi lub niewinnymi rozkładu pożycia, każdy z nich zobowiązany jest do udzielenia drugiemu wsparcia finansowego, ale tylko w sytuacji, gdy ex- małżonek znajdzie się w niedostatku, i tylko przez okres 5 lat od chwili orzeczenia rozwodu. JeŜeli więc twoja stopa Ŝyciowa uległa po rozwodzie jedynie obniżeniu, a bogatszemu małżon- kowi powodzi się lepiej, nie masz podstaw do wystąpienia o alimenty. Sytuacja wygląda zupełnie inaczej, gdy sąd orzekł o winie tylko jednego z małżon- ków. Wówczas małżonek wyłącznie winny rozkładu poŜycia nie może żądać alimentów od małżonka niewinnego, nawet gdyby popadł w skrajny niedostatek i nie mógł się sam utrzymać. Z kolei małżonek, który nie został uznany za winnego rozkładu p oŜycia, może żądać alimentów od małżonka wyłącznie winnego nawet wówczas, gdy nie popadł w niedostatek, a rozwód spowo- dował jedynie nieznaczne pogorszenie jego sytuacji Ŝyciowej. Ten rodzaj zobowiązania małżon- ka nie jest ograniczony Ŝadnym terminem, moŜe natomiast wygasnąć z następujących przyczyn: •gdy osoba uprawniona do alimentów ponownie wst ąpi w związek małŜeński; •zmienią się okoliczności, na podstawie których orzeczono o obowi ązku alimenta- cyjnym; •jeden z małŜonków umrze. JeŜeli więc rozwód orzeczony został z ustaleniem wył ącznej winy twojego męŜa, twój ex- małŜonek uwolni się od obowiązku alimentacyjnego względem ciebie dopiero wtedy, gdy ponownie wyjdziesz za mąŜ lub gdy zmienią się okoliczności, na podstawie których przyznano ci od niego alimenty (np. gdy popadnie on w skrajną nędzę, a ty uzyskasz dobrze płatną pracę). Obowiązek alimentacyjny nie jest dziedziczny, w związku z czym wygasa w razie śmierci jednej ze stron. (B) Obowiązek przyczyniania się do zaspokajania potrzeb rodziny Jednym z podstawowych obowiązków ci ąŜących na małŜonkach jest obowiązek współdziałania dla dobra rodziny. Artykuł 27 k.r.o. stanowi, Ŝe oboje małŜonkowie obowiązani są, kaŜdy według swych sił oraz moŜliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokojenia potrzeb rodziny, któr ą załoŜyli. Spełnianie tego obowiązku moŜe polegać na dostarczaniu środków finansowych, ale tak Ŝe, w całości lub części, na osobistych staraniach o wychowanie dzieci i na pracy we wspólnym gospodarst wie domowym. W odró Ŝnieniu do omówionego wy Ŝej obowiązku alimentacyjnego między małŜon- kami oraz obowiązku alimentacyjnego między rodzicami i dziećmi, które maj ą charakter indywi- dualny - łącząściśle oznaczone osoby (określonego uprawnionego i określonego zobowiązane- go), obowiązek przyczyniania się do zaspokajania potrzeb rodziny ma charakter grupowy (zespołowy). Znajduje to wyraz w jego następujących właściwościach: •zobowiązanymi do świadczenia na rzecz rodziny są niepodzielnie oboje małŜon- kowie; •uprawnionymi są dzieci i kaŜdy z małŜonków wzgl ędem drugiego; •dostarczane przez zobowiązanych środki wykorzystywane są wspólnie, we wspól- nym gospodarstwie domowym. Ponadto zakres obowiązku przyczyniania się do zaspokajania potrzeb rodziny nie jest - jak to ma miejsce w przypadku indywidualnych obowiązków alimentacyjnych - wyznaczony wył ącznie przez zarobkowe i majątkowe moŜliwości małŜonków, lecz tak Ŝe według sił kaŜdego z nich. Oznacza to, Ŝe małŜonkowie są zobowiązani do maksymalnego wysiłku fizycznego i umysłowe- go, jeśli jest to konieczne ze względu na szczególne potrzeby ich rodziny, a zwłaszcza dzieci. Jeśli bowiem chodzi o potrzeby dzieci, naleŜy uwzględniać je w moŜliwie szerokim zakresie, biorąc pod uwagą np. ich szczególne uzdolnienia czy zainteresowania . UWAGA! Pamiętaj, Ŝe w przypadku obowiązku przyczyniania się do zaspokajania potrzeb rodziny, fundamentalne znaczenie ma zasada równiej stopy Ŝyciowej wszystkich jej członków. W praktyce oznacza ona, Ŝe masz prawo domagać się od swojego męŜa, gdy jego zarobki są zdecydowanie wyŜsze od twoich, aby w większym stopniu niŜ ty przyczyniał się finansowo do utrzymania domu i dzieci. Masz prawo domagać się, aby wszyscy członkowie rodziny wiedli Ŝycie na podobnym standardzie. Polskie prawo przewiduje dwa sposoby sądowego dochodzenia świadczeń z tytułu obowiązku przyczyniania się do zaspokajania potrzeb rodziny. Po pierwsze, moŜesz wstąpić do sądu z powództwem o przyczynianie si ę do zaspoka- jania potrzeb rodziny (wzór pozwu w rozdz. 12.5.). Dochodzenie w tym trybie nie ró Ŝni się, co do zasady, od zwykłego dochodzenie świadczeń alimentacyjnych na rzecz poszczególnych uprawnionych osób (dalsze szczegóły patrz rozdz. 3: Jak uzyskać naleŜne alimenty?). Pewne jego odmienności wyraŜają się jednak w tym, Ŝe: •mimo iŜŜąda się tu zasądzenia odpowiednich świadczeń na rzecz całej rodziny, jako powód wyst ępuje tylko małŜonek we własnym imieniu, a nie cała grupa ro- dzinna; •sąd - uwzględniając takie powództwo - zas ądza zbiorową rentę alimentacyjną na potrzeby całej rodzinny, a nie indywidualnie na rzecz kaŜdego jej członka. UWAGA! Orzecznictwo przyjmuje, Ŝe małŜonek, przy którym skupia si ę rodzina, moŜe - według swego uznania - albo wytoczyć przeciw drugiemu małŜonkowi sprawę o przyczynianie się do zaspoka- jania potrzeb rodziny, albo teŜ wytoczyć ,,tradycyjne’’ powództwa o zas ądzenie alimentów indywidual- nie na rzecz kaŜdej z uprawnionych osób (np. powództwo o alimenty n a rzecz dzieci i powództwo o alimenty na swoją rzecz). Po drugie, polskie prawo przewiduje szczególny, upr oszczony sposób dochodzenia środków utrzymania na rzecz rodziny. Zgodnie z art. 28 k.r.o., jeŜeli jeden z małŜonków pozostaj ących we wspólnym po Ŝyciu nie spełnia ciąŜącego na nim obowiązku przyczyniania się do zaspokajania potrzeb rodziny, sąd moŜe nakazać, aŜeby wynagrodzenie za pracę albo inne naleŜności przypadające temu małŜonkowi były w całości lub w części wypłacane do rąk drugiego małŜonka. O takim rozwiązaniu sąd orzeka w postępowaniu nieprocesowym na Ŝądanie drugiego małŜonka przedstawione we wniosku o nakazanie wypłacenia małŜonkowi wynagrodzenia za pracę drugiego małŜonka(wzór wniosku w rozdz. 12.6.). UWAGA! MoŜliwość zastosowanie tego trybu dochodzenia świadczeń na rzecz rodziny ograniczona jest do wypadków, gdy mał Ŝonkowie pozostają we wspólnym po Ŝyciu. JeŜeli jednak sąd wydał juŜ nakaz wypłacenia małŜonkowi wynagrodzenia za pracę drugiego małŜonka, pozostaje on w mocy mimo ustania wspólnego po Ŝycia po jego wydaniu. Ze sformułowania art. 28 k.r.o. wynika, Ŝe omawianym nakazem sądu mogą być objęte wszelkie naleŜności mające charakter dochodów, nawet dochodów nieregularnyc h (np. wynagrodzenie rzemieślnika za pracę). Nakaz taki nie moŜe być jednak wydany co do naleŜności, które stanowi ą substancję majątku dłuŜnika, np. stanowią odszkodowanie za wywłaszczoną nieruchomość. 2.4. Rodzeństwo Obowiązek alimentacyjny istnieje między rodzeństwem. Dochodzi on jednak do skut- ku dopiero wtedy, gdy Ŝadna z wyŜej wymienionych osób – tj. współmał Ŝonek, rodzice oraz dzieci uprawnionego do alimentów - nie Ŝyją albo nie są w stanie dostarczyć mu środków utrzymania. Brat lub siostra, w przeciwieństwie do rodziców, mo Ŝe uchylić się od obowiązku alimentacyjnego względem swojego rodzeństwa, jeŜeli zadośćuczynienie mu wiązałoby się z nadmiernym uszczerbkiem dla niego samego (dla niej samej) lub dla ich najbliŜszej rodziny (np. dla dzieci). Jeśli więc twój brat lub siostra maj ą własne dzieci, które znajduj ą się na ich utrzyma- niu, a świadczenie alimentów na twoj ą korzyść łączyłoby się dla nich z nadmiernym uszczerb- kiem, wówczas nie s ą oni zobowiązani do wypłacania ci alimentów. 2.5. Inni krewni Obowiązek alimentacyjny dotyczy równie Ŝ innych krewnych w linii prostej, nie tylko rodziców i dzieci. Obejmuje on dalszych zst ępnych (wnuki i prawnuki) oraz wstępnych (dziad- ków i pradziadków), przy czym obowi ązek alimentacyjny bliŜszych krewnych wyklucza obowią- zek dalszych. Kolejność jest zaś następująca: najpierw zstępni danej osoby, potem wstępni danej osoby, a na końcu jej rodzeństwo. Oznacza to, Ŝe jeŜeli np. nie moŜna wyegzekwować alimentów od ojca małoletniego dziecka (które nie ma jeszcze własnych dzieci), to moŜna domagać się tych świadczeń od rodziców ojca, czyli od dziadków dziecka. Pami ętać jednak naleŜy, ze zgodnie z art. 132 k.r.o., obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliŜszej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swojemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnio- nemu środków utrzymania jest niemo Ŝliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami. Aby móc uzyskać alimenty od dziadków dziecka trzeba wi ęc wykazać, Ŝe ojciec dziecka nie Ŝyje lub jest nieznany albo, Ŝe nie wywiązuje się on z ciąŜących na nim zobowiązań alimentacyjnych, czego najlepszym dowodem jest postanowienie komornika o całkowitej lub częściowej bezskuteczności egzekucji. UWAGA! Kiedy dochodzi się alimentów od osoby zobowi ązanej w dalszej kolejności (np. od dziadków dziecka), nale Ŝy brać pod uwagę ich moŜliwość zarodkowe i majątkowe, a moŜliwości osoby, która była zobowi ązana bliŜej (np. ojca dziecka). Oznacza to konieczność ponownego określenia wysokości świadczeń alimentacyjnych. 3. JAK UZYSKAĆ NALEśNE ALIMENTY? 3.1. Alimentacja dobrowolna Jak zostało juŜ wyŜej wspomniane, obowiązek płacenia alimentów strony mog ą ustalić same między sobą, zawierając odpowiednią umowę cywilną, najlepiej u notariusza. Umowa ta powinna określać wysokość miesięcznego świadczenia alimentacyjnego oraz termin i sposób jego wpłacania. Strony mogą takŜe dobrowolnie porozumieć się w kwestii alimentów przed sądem, zawierając ugodę sądową. Zgodnie z art. 184 k.p.c. sprawy cywilne, których c harakter na to zezwala, mogą być uregulowane w drodze ugody sądowej, zawartej przed wniesieniem pozwu, w tzw. postępowa- niu pojednawczym. Jeśli więc chcesz polubownie rozwiązać problem alimentacji, zamiast wdawać się z męŜem czy partnerem w spór s ądowy, moŜesz zwróci ć się do sądu rejonowego, w którego okr ęgu mąŜ ma miejsce zamieszkania, z prośbą o wezwanie go do próby ugodowej. We wniosku tym powinnaś zwięźle przedstawić sprawę. Postępowanie pojednawcze przeprowadza sąd w składzie jednoosobowym. Pamiętaj jednak, Ŝe podczas tego posiedzenia sąd nie pełni roli arbitra, ale osoby, której zadaniem jest pomóc stro nom w uzgodnieniu warunków alimentacji! Poza posiedzeniem pojednawczym strony mogą takŜe zawrzeć ugodę sądową na kaŜ- dym etapie toczącego się postępowania, np. procesu o alimenty. Zawarcie ugody kończy postę- powanie sądowe w danej sprawie. Od dnia 10 grudnia 2005 r. masz ponadto moŜliwość rozwiązywania sporu alimenta- cyjnego na drodze mediacji. Jest to nowa instytucja w polskiej procedurze cywilnej, wprowa- dzona ustawą z dnia 28 lipca 2005 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz innych ustaw (Dz. U. Nr 172, poz. 1438). Mediacja w ujęciu czysto teoretycznym oznacza pośredniczenie osoby trzeciej w rozwiązaniu sporu. Mediator nie sądzi ani nie ocenia. Mediato- rem moŜe być kaŜda osoba fizyczna mająca pełną zdolność do czynności prawnych i korzystają- ca w pełni z praw publicznych, z wyjątkiem czynnych zawodowo sędziów. Zadaniem mediatora jest stworzyć stronom pozostającym w sporze dogodne warunki do zawarcia ugody. Posługując się często ró Ŝnymi technikami negocjacyjnymi, podejmuje próby nak łonienia stron do zawarcia obustronnie satysfakcjonującego porozumienia. W prawie polskim mediacja ma charakter uniwersalny. Pamiętaj, Ŝe mediacja jest zawsze dobrowolna - nie moŜna zmusić stron do negocjacji i zawarcia ugody. Prowadzi się ją na podstawie uprzednio zawartej między stronami umowy o mediację albo postanowienia sądu kierującego strony do mediacji. Co do zasady, prowadzić ją moŜna w kaŜdym momencie, z tym Ŝe po wszczęciu postępowania sądowego po zamknięciu pierwszego posiedzenia wyznaczonego na rozprawę sąd moŜe skierować strony do mediacji tylko na ich zgodny wniosek. Co więcej, mediacja jest niejawna, co oznacza, Ŝe mediator jest obowiązany do zachowania tajemnicy odnośnie faktów, o których dowiedział si ę w związku z prowadzeniem mediacji. Z obowiązku tego zwolnić go mogą strony. Mediacja jest bardzo konkurencyjną formą dla zwykłego postępowania sądowego, w tym postępowania pojednawczego. Gwarantuje ona stronom tajność postępowania, dyskrecję oraz fachowość mediatora. Bezstronny, wybrany przez zainteresowane strony mediator zwiększa szansę na dojście do kompromisu. Pozwala zawrzeć porozumienie w warunkach negocjacji, a co najwaŜniejsze ugodę, która ma moc prawn ą ugody sądowej. UWAGA! Ugoda sądowa zawarta w trakcie postępowania pojednawczego lub postępowania mediacyjnego stanowi tytuł egzekucyjny, czyli - w zakresie wykonalności - zrównana jest z wyrokiem sądowym. 3.2. Sądowe dochodzenie alimentów Jeśli strona, która zobowi ązana jest do płacenia alimentów, płaci je dobrowoln ie, nie ma Ŝadnego problemu. Kłopoty zaczynają się wtedy, gdy alimentów od takiej osoby uzyska ć nie moŜna. Nie myśl jednak, Ŝe jest to sytuacja bez wyjścia i nie masz moŜliwości wyegzekwowania naleŜnych dzieciom świadczeń. Interesy dzieci chroni prawo, które przewiduje w takiej sytuacji moŜliwość wystąpienia: •do sądu - z pozwem o alimenty, jeśli alimenty nie zostały jeszcze orzeczone; z po- zwem o podwyŜszenie alimentów, je śli uwaŜasz, Ŝe alimenty zasądzone są zbyt ni- skie; •do zakładu pracy dłuŜnika - jeśli masz wyrok alimentacyjny, a zobowiązany nie wywiązuje się z obowiązku alimentacji, moŜesz zwróci ć się bezpośrednio do za- kładu pracy dłuŜnika; zakład pracy ma obowiązek potrącać kwotę zasądzonych alimentów bezpo średnio z jego wynagrodzenia i przekazywać ją tobie; •do naczelnika zakładu karnego - jeśli osoba zobowiązana do płacenia alimentów odbywa karę pozbawienia wolności, alimenty będą ci wypłacone z wynagrodzenia, które uzyskuje ona za prac ę w zakładzie karnym, o ile taką wykonuje; •do komornika (patrz rozdział 3.3: Egzekucja alimentów- post ępowanie wobec dłuŜników alimentacyjnych). UWAGA! Pozew o alimenty oraz o podwyŜszenie alimentów jest zwolniony od opłat s ądowych (tzw. kosztów s ądowych). Zanim złoŜysz pozew w sądzie, spróbuj po raz ostatni dobrowolnie nakłoni ć osobę zobowiązaną do alimentacji do wywiązywania się z tego obowiązku. MoŜesz zwróci ć się do niej z ,,wezwaniem’’ zapłaty alimentów (lub wy Ŝszych alimentów) i da ć jej kilku- albo kilkunasto- dniowy termin na odpowiedź lub zapłatę. Najlepiej zrób to w formie listu poleconego, b ędziesz wtedy miała dowód jego nadania, a tym samym dowód, Ŝe starałaś się ugodowo rozwiązać konflikt z dłuŜnikiem. JeŜeli zdecydowałaś się na drogę sądową, musisz przygotować pozew o alimenty, a następnie złoŜyć go w Sądzie Rejonowym, w Wydziale Rodzinnym i Nieletnich, właściwym ze względu na miejsce zamieszkania pozwanego, albo właściwym ze względu na miejsce zamieszkania powoda. Jeśli dochodzisz alimentów w imieniu swoich małoletnic h dzieci, pozew składasz w sądzie właściwym dla miejsca zamieszkania dzieci albo ich ojca. Jest to tzw. właściwość miejscowa przemienna - kodeks w pewnych wypadkach daje powodom moŜli- wość wyboru sądu. Właściwość przemienna umoŜliwia powodowi (np. tobie) wystąpienie z pozwem do sądu w danym wypadku najdogodniejszego (np. z uwagi na bliskość sądu od twojego miejsca zamieszkania). W pozwie musisz napisać, jakiej wysokości alimentów Ŝądasz i uzasadnić, dlaczego uwaŜasz, Ŝe sąd powinien przychylić się do twojego Ŝądania. Pamiętaj, Ŝe ustalając wysokość naleŜnych alimentów s ąd bierze pod uwagę uzasadnione potrzeby dziecka oraz moŜliwości zarobkowe ojca (wzór pozwu w rozdział: 12.1.). Pamiętaj takŜe, Ŝe sąd nie przyzna ci alimen- tów w kwocie wy Ŝej, niŜ ta, której za Ŝądasz!MoŜe natomiast przyznać ci alimenty niŜsze. Do pozwu powinnaś dołączyć dokumenty potwierdzające twoje Ŝądania i twierdzenia, w szcze- gólno ści: •odpis aktu urodzenia dziecka; •informacje o zarobkach ojca (jeśli ich nie znasz, poproś w pozwie sąd, aby zobo- wiązał pozwanego do przedłoŜenia na rozprawę stosowanych zaświadczeń); •zaświadczenie o wysokości swoich zarobków; •dokumenty świadczące o kosztach utrzymania dziecka: rachunki, zaświadczenia lekarskie itp. Pozew składasz w biurze podawczym w sądzie (pozew sporządza się w 3 egzempla- rzach - dwa pozostają w sądzie, a jeden, poświadczony w biurze podawczym, zatrzymujesz dla siebie) i czekasz na zawiadomienie o terminie pierwszej rozprawy. O wyznaczonym terminie zarówno ty, jak i osoba pozwana zostaniecie powiado mione drogą pocztową. O tym, jak wygląda posiedzenie sądowe moŜesz przeczytać w rozdziale 10: Na sali sądowej. 3.3. Egzekucja alimentów - postępowanie wobec dłuŜników alimentacyjnych Często się zdarza, Ŝe pomimo tego, iŜ sąd wydał wyrok zasądzający alimenty, osoba zobowiązana w dalszym ciągu uchyla się do ich płacenia. Pamiętaj, Ŝe w takiej sytuacji nie jesteś bezradna! MoŜesz wystąpić na drogę przymusowego egzekwowania tych świadczeń. W tym celu powinnaś zwróci ć się do komornika, który ma obowi ązek ściągnięcia naleŜnych ci od dłuŜnika alimentów. W S ądzie Rejonowym, w którym został wydany wyrok alimen tacyjny, znajdziesz informacje o komornikach i ich rewirach. Najłatwiej wyegzekwować alimenty od osoby, która ma stał ą pracę. Komornik zwraca się wtedy bezpośrednio do zakładu pracy dłuŜnika, a ten potrąca zasądzone alimenty z jego pensji i przekazuje je bezpośrednio osobie uprawnionej. Z wynagrodzenia za pracę, moŜna potrącać na rzecz alimentów kwot ę nie wyŜszą niŜ 3/5 wynagrodzenia, bez względu na wysokość przysługu- jącego pracownikowi w danym okresie wynagrodzenia. W trybie egzekucji wynagrodzenia za pracę prowadzi się równie Ŝ egzekucję ze świadczeń wypłacanych przez ZUS (renty, emerytury) oraz z innych świadczeń związanych ze stosunkiem pracy. Zajęcie części wynagrodzenia obo- wiązuje równie Ŝ wtedy, gdy dłuŜnik nawiąŜe nowy stosunek pracy. Sprawa się komplikuje, gdy dłuŜnik alimentacyjny oficjalnie nie pracuje albo gdy s ę ukrywa, a osoba uprawniona do alimentów nie jest w stanie ustalić gdzie on przebywa i z czego się utrzymuje. Dotychczas, w takiej sytuacji ściągnięcie od niego alimentów graniczyło niemal Ŝe z cudem, jako Ŝe, to właśnie na uprawnionym ciąŜył obowiązek wskazania komornikowi miejsca pobytu dłuŜnika oraz majątku, z którego ma on przeprowadzi ć egzekucję. Dziś, po wyjściu w Ŝycie ustawy o postępowaniu wobec dłuŜników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej , sytuacja nie wygląda juŜ tak beznadziejnie. Nowe przepisy nakładają bowiem na komornika liczne obowiązki i zmuszają do aktywnego szukania sposobów ściągnięcia naleŜnych świadczeń. Zobowiązują one równie Ŝ inne podmioty publiczne – gminy, o środki pomocy społecznej, sądy i Policję - do współpracy z komornikiem, i przewiduj ą liczne sankcje dla dłuŜników nie wywi ązu- jących się z płacenia alimentów. I tak, zgodnie z nowymi regulacjami, osoba składająca do komornika wniosek o wszczęcie egzekucji alimentów, nie ma ju Ŝ obowiązku wskazywać sposobu egzekucji, ani majątku dłuŜnika, z którego ma by ć przeprowadzona. Jeśli tego nie uczyni, uwaŜa się, Ŝe jej wniosek dotyczy wszystkich dopuszczalnych sposobów egzekucji, z wyjątkiem egzekucji z nieruchomości. Komornika ma prawo samodzielnie decydować o tym, z jakiego majątku ściągnie naleŜne świadczenia. MoŜe on na przykład wyegzekwować alimenty z rachunku bankowego dłuŜnika. Komornika jest ponadto zobowiązany z urzędu przeprowadzić dochodzenie w celu ustalenia zarobków i stanu maj ątkowego dłuŜnika oraz jego miejsca zamieszkania. Takie poszu- kiwania musi on przeprowadzać okresowo w odstępach nie dłuŜszych niŜ 6 miesięcy. JeŜeli jego działania okaŜą się bezskuteczne, moŜe on zaŜądać od Policji podjęcia stosownych czynności w celu ustalenia miejsca zamieszkania i miejsca pracy dłuŜnika. MoŜe on takŜe wystąpić do sądu z wnioskiem o wszczęcie postępowania o wyjawienie majątku dłuŜnika. Warto dodać, ze uprawniony do alimentów mo Ŝe złoŜyć wniosek o wszczęcie egzeku- cji alimentów, według swego uznania, albo u komorni ka właściwego ze względu na miejsce zamieszkania osoby zobowiązanej do ich płacenia, albo do komornika właściwego ze względu na swoje miejsce zamieszkania. Jeśli działania komornika nie przyniosą oczekiwanych rezultatów i egzekucja oka Ŝe się bezskuteczna, tzn. dłuŜnik nie zapłaci alimentów za trzy miesi ące, komornik musi poinfor- mować o tym gminę właściwą ze względu na miejsce zamieszkania dłuŜnika. Chodzi tu o urząd gminy lub, upowaŜniony do prowadzenia postępowania w sprawach świadczeń rodzinnych, ośrodek pomocy społecznej. Od tego momentu oba te podmioty muszą ze sobą współpracowa ć. Komornik ma obowiązek informować gminę o stanie egzekucji alimentów i przyczynach jej bezskuteczności. Gmina jest natomiast zobowiązana do przekazywania komornikowi sądowemu wszelkich informacji, które mog ą pomóc mu w skutecznym przeprowadzeniu egzekucji. I nfor- macje takie gmina moŜe uzyskać zlecając ośrodkowi pomocy społecznej przeprowadzenia wywiadu środowiskowego u dłuŜnika, który pozowli ustali ć przyczyny niewywiązywnia się przez niego z obowiązku alimentacji oraz określićśrodki zaradcze. Co najmniej raz na pół roku komornik musi teŜ przekazywać informacje o podejmownaych przez siebie krokach prezesowi sądu. Działania komornika konroluje takŜe gmina. Zawiadamia ona sąd o wszelkich przejawach jego opieszałości i niekompetencji. Jeśli okaŜe się, Ŝe powodem, dla którego dłu Ŝnik nie płci alimentów jest brak pracy, gmina dłuŜnika powinna zwróci ć się do właściwego urzędu pracy o przedstawienie informacji o moŜliwościach aktywizacji zawodowej dłuŜnika, a w przypadku braku moŜliwości zatrudnienia, z wnioskiem do starosty o skierowanie dłuŜnika do prac organizowanych na zasadach robót publicznych, dzięki którym mógłby on zarobi ć pieniądze na poczet zaległych alimentów. Je śli dłuŜnik będzie uniemoŜliwiał przeprowadzenie wywiadu środowiskowego lub nie przyjmie oferowanej mu pracy, gmina moŜe złoŜyć wniosek o jego ściganie za przestępstwo określone w art. 209 § 1 k.k. (bli Ŝej o tym zobacz rozdział 5: Uchylanie się od płacenia alimentów jest przestępstwem!). Po złoŜenia wniosku o ściganie, gmina dłuŜnika moŜe takŜe złoŜyć wniosek do starosty o zatrzymanie jego prawa jazdy. Zwrot zatrzymanego prawa jazdy moŜe nastąpić dopiero po ustaniu przyczyny jego zatrzymania, a więc gdy dłuŜnik przyjmie proponowaną mu pracę, umoŜliwi przeprowadzenie wywiadu środowiskowego albo, gdy dokona spłat zaległych rat alimentacyjnych. O zwrot prawa jazdy wnioskuje gmina. Jeśli dojdzie do zawiadomiania o przestępstwie niealimentacji gmina wierzyciela moŜe ponadto wytoczuć powództwo o alimenty przeciwko osobie zobowiązanej w dalszej kolejności do łoŜenia na uprawnionego. Zazyczaj będą to dziadkowie ( bliŜej o obowiązku alimentacji między dalszymi krewnymi patrz rozdział 2.5) Jeśli pomimo podjętych działań egzekucja nadal będzie bezskuteczna i dojdzie do po- wstania zaległości za okres dłuŜszy niŜ 12 miesięcy, komornik z urzędu złoŜy wniosek do Krajowego Rejestru Sądowego o wpisanie dłuŜnika do rejestru dłuŜników niewypłacalnych. W praktyce często zdarzają się sytuacje, w których do płacenia alimentów zobowi ąza- ne są osoby odbywające karę pozbawienia wolności. Równie Ŝ od takich osób mo Ŝna ściągnąć alimenty - w takim wypadku komornik zwraca się do naczelnika właściwego zakładu karnego i zobowiązuje go do wypłacania zaległych alimentów z wynagro dzenia otrzymywanego przez dłuŜnika-więźnia za pracę. Oczywiście skuteczność takiej egzekucji uzaleŜniona jest od tego, czy w czasie odbywania kary pozbawienia wolności dłuŜnik pracuje. Wiedzieć jednak musisz, Ŝe osadzeni, na których ci ąŜy obowiązek alimentacyjny, są zatrudniani w pierwszej kolejności przed innymi więźniami. 4. JAK UZYSKAĆ POMOC MATERIALNĄ, GDY ALIMENTÓW NIE MOśNA WYEGZEKWOWAĆ? Egzekucja komornicza naleŜnych alimentów nie zawsze przynosi oczekiwane skutk i, zwłaszcza, gdy dłuŜnik nie pracuje, nie posiada majątku, z którego mo Ŝna by było je ściągnąć albo gdy celowo uchyla się od ich płacenia. Do końca kwietnia 2004 roku, w takiej sytuacji przysługiwało ci prawo do świadczeń z Funduszu Alimentacyjnego. Dziś juŜ nie masz takiej moŜliwości. W wyniku reformy, wprowadzonej w dniu 1 maja 2004 roku przez ustawę o świad- czeniach rodzinnych, Fundusz został zlikwidowany, a na jego miejsce wprowadzono nowy system pomocy finansowej dla rodzin znajdujących się w trudnej sytuacji materialnej, wychowu- jących dzieci uczęszczające do szkoły, w tym dzieci niepełnosprawne. Dotychczasowi świadcze- niobiorcy Funduszu stali się klientami nowego systemu świadczeń rodzinnych, na równi z innymi rodzinami potrzebującymi wsparcia finansowego. To nowe rozwiązanie szybko spotkało się z ostrą krytyką, zarówno ze strony środowisk kobiecych, jak i ze strony matek samotnie wychowu- jących dzieci. W odpowiedzi na protesty i Ŝądania kobiet, w kwietniu 2005 roku uchwalona została ustawa o postępowaniu wobec dłuŜników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej , która wprowadziła istotne zmiany w systemie pomocy dla osób samotnie wychowuj ących dzieci oraz w procedurze przymusowej egzekucji świadczeń alimentacyjnych. Nowe zasady przyzna- wania wsparcia finansowego osobom samotnie wychowującym dzieci, które nie s ą w stanie wyegzekwować naleŜnych im alimentów, zacz ęły obowiązywać od 1 września 2005 roku. Zgodnie z nowymi przepisami, to, czy samotny rodzic znajdujący się w trudnej sytu- acji majątkowej otrzyma pomoc finansową, zaleŜy przede wszystkim od tego, czy posiada on wyrok zasądzający alimenty od drugiego rodzica. Jeśli alimenty zostały zasądzone, a zobowiązany ojciec ich nie płaci, matka samotnie wychowujący dziecko moŜe ubiegać się o zaliczkę alimentacyjną oraz, pod warunkiem, Ŝe spełnia przewidziane w ustawie kryteria docho- dowe, o zasiłek rodzinny wraz z dodatkami, poza dodatkiem z tytułu samotnego wychowywania dziecka. Jeśli natomiast samotna matka nie pozwała do sądu nie płacącego na dziecko ojca, co do zasady, nie otrzyma ona ani zaliczki alimentacyjnej, ani zasiłku rodzinnego z dodatkami. Jeśli samotnie wychowujesz dziecko i chcesz otrzymywaćświadczenia rodzinne oraz zaliczkę alimentacyjną, musisz wystąpić do sądu z powództwem o alimenty! Pamiętaj, Ŝe zgodnie z nowymi przepisami, świadczenia alimentacyjne, zaliczki alimenta- cyjne oraz świadczenia rodzinne są zwolnione od podatku dochodowego!

  PRZEJDŹ NA FORUM